Kompendium wiedzy

Gojnik (Sideritis scardica).

Nazwa Sideritis czyli „Ironwort” wywodzi się z greckiego określenia słowa żelazo – σίδηρος (SEE-thee-ros) ponieważ gojnik uznano za niezwykle pomocny środek na tzw. „rany z broni z żelaza”, czyli rany odnoszone podczas wojen. Wybitny grecki lekarz, botanik i farmakolog Pedanius Dioscorides, żyjący w czasach cesarza Nerona, doradzał picie naparu z gojnika żołnierzom powracającym z wojen jako remedium odmładzające, pozwalające na szybszą regenerację sił.

Rodzaj gojnik – Sideritis obejmuje około 100 gatunków krzewów, krzewinek, roślin zielnych wieloletnich i jednorocznych, odpornych na suszę, rozpowszechnionych głównie w Europie Południowej, Afryce Północnej i na wyspach pomiędzy Europą i Afryką. Rodzaj ten należy do rodziny wargowych (jasnotowatych) – Labiatae (=Lamiaceae).

W Polsce rzadko spotykany jest Sideritis montana L. – gojnik drobnokwiatowy

(górski), np. na Kujawach, jest to jednak gatunek obcy dla polskiej flory.

Gojnik tworzy splątane skupiska złożone zwykle z kilkunastu roślin. Jego liście wyrastają bezpośrednio z korzenia i układają się w rozetę, ze środka której wyrastają łodygi kwiatowe osiągające długość do 60 cm. Kwiaty zbierane są od czerwca do sierpnia.

Mają żółtozielony kolor, a wyglądem przypominają kłosy.

Naturalnym środowiskiem gojnika są dziewicze tereny górskie powyżej 1000 m n.p.m. tam gdzie spotkać można jeszcze rzadkie zioła z dala od ludzkiej cywilizacji i zanieczyszczeń. W zależności od miejsca występowania gojnik doczekał się różnych nazw i tak np. jest to: „herbata górska” (Mountain Tea), „herbata grecka” (Greek mountain Tea), „górskiej herbaty z Krety” (Mountain Tea Ctretan), „herbata pasterza” (Shepherd’s Tea), ponieważ greccy pasterze używali jej do robienia naparów podczas wypasu owiec wysoko w górach. Z kolei na Krecie wspólną nazwą dla wywaru z gojnika jest nazwa „malotira” (μαλοτήρα – czytaj mah-loh-TEER-rah). Nazwa ta wywodzi się z włoskiego: „mal” (dolegliwość, choroba) i „tirare” (ciągnąć, wyciągać), a więc jest to herbata „wyciągająca chorobę. Używane są takie określenia, jak „herbata olimpijska” (Olympus Tee) i „herbata parnasowa” (Parnas Tea) pochodzące od nazwę góry, gdzie rośnie. Herbatki ta najczęściej wytwarzana jest  z gatunku gojnik macedoński – Sideritis scardica Griseb. i Sideritis raeseri Boiss.& Heldr. = Sideritis syriaca L. (gojnik syryjski).  W krajach arabskich gojnik nazywany jest „szałwią libańską” (myramiah).

Sideritis raeseri jest wieloletnią rośliną, gatunkiem subendemicznym, którego centrum dystrybucji występuje w południowo-zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego.Wytwarza lekko zdrewniałe łodygi, a liście są gęsto pokryte długimi włoskami jedno- i wielokomórkowymi.

Sideritis scardica (gojnik macedoński) to owłosiona bylina, endemiczna na Półwyspie Bałkańskim, opisana przez Grisebacha w 1844 roku, porastająca otwarte suche, kamieniste, wapienne zbocza, podlegające erozji.

Ziele gojnika charakteryzuje się bardzo intensywnym zapachem, ale ma wyjątkowo smak łagodny i delikatny smak.  Dobrej jakości gojnik w niczym nie przypomina zwyczajnego suszu. Jego jakość ma ogromne znaczenie dla właściwości rośliny. Musi on być on pozyskiwany w początkowym okresie kwitnienia i suszony w odpowiednich warunkach (miejscu suchym, przewiewnym, z dala od bezpośredniego działania promieni słonecznych, w temperaturze maksymalnej 40-50°C). Po zbiorach gojnik musi być przechowywany w określonych warunkach, bez dostępu światła. Gojnik musi być suszony w całości, bo tylko wówczas roślina zachowuje swoje właściwości. I w takiej formie również zaparza się zioło, bo każda jego część – łodyga, liście, kwiaty – nadają herbacie smaku aromatu.

WŁAŚCIWOŚCI GOJNIKA

Surowce (S. raeseri, S. scardica) zawierają liczne składniki aktywne. Są to m.in.

–  kwasy fenolowe,

– glikozydy fenolowe, albo glikozydy fenyletanoidowe,

– flawonoidy (np. apigenina, rutozyd),

– diterpeny (siderol, sideridiol),

– olejek eteryczny (bogaty w alfa-pinen i beta-pinen, których zawartość sięga w olejku nawet   50%, kamfor – ok. 2-13%, trans-kariofilen 2-26%, limonen). Zawartość poszczególnych składników w olejku jest zmienna, zależy od kraju pochodzenia, stanowiska, sposobu suszenia  i przechowywania oraz od podgatunku.

Gojnik jest także bogatym źródłem składników mineralnych takich jak żelazo, cynk, sód, magnez, miedź czy kobalt.

DZIAŁANIE

W medycynie ludowej ziele obu gatunków było używane w leczeniu przeziębienia, zapalenie oskrzeli, zapalenia zatok, kaszlu, grypy, zaburzeń trawiennych, astmy oraz skąpomoczu. Jest to cenny środek moczopędny, rozkurczowy, przeciwlękowy, przeciwkaszlowy, uspokajający i przeciwzapalny. Używany jest także w przypadku chorób reumatycznych. W Bułgarii Sideritis scardica zalecane jest dodatkowo przy dusznicy bolesnej i rozedmie płuc.

Badania nad właściwościami leczniczymi Sideritis prowadzone głównie w Grecji, Turcji, Bułgarii, Albanii, Macedonii i Serbii potwierdzają tradycyjne, jak i odkrywają nowe zastosowania gojnika jako ziela o działaniu:

·         przeciwzapalnym, antybakteryjnym oraz wzmacniającym – jest naturalnym przeciwutleniaczem.

·         pomocnym w przeziębieniach, grypie i infekcjach górnych dróg oddechowych (stany zapalne gardła, kaszel – także do inhalacji).

·         wspomagającym układ krążenia.

·         wzmacniającym układ odpornościowy.

·         wspomagającym organizm w pozbywaniu się nagromadzonych toksyn.

·         w naturalny sposób regulującym ciśnienie krwi, poziom cholesterolu oraz temperaturę ciała.

·         pomagającym w walce ze zmęczeniem i niedokrwistością.

·         pomocnym w chorobach nerek i nawracających zaburzeniach pęcherza moczowego.

·         pomocnym w zaburzeniach czynności przewodu pokarmowego i wątroby (łagodzi problemy trawienne, takie jak zgaga, nadwrażliwość żołądka i jelit. Składniki gojnika działają przeciwzapalnie, dlatego pomagają chronić wewnętrzne ściany przewodu pokarmowego i przynoszą ulgę osobom cierpiącym na wrzody).

·         ze względu na działanie rozkurczowe gojnik może pomóc w walce z bólem różnego pochodzenia.

·         według niemieckiego biologa molekularnego oraz lekarza z Kliniki Neurologicznej Uniwersytetu w Magdeburgu prof. Jensa Pahnke, podnosi on wydajność mentalną mózgu oraz hamuje stany zapalne, ma też istotny wpływ na usuwanie złogów białkowych w mózgu, które są głównym sprawcą demencji starczej oraz choroby Alzheimera. Naukowcy zdecydowali się przetestować to na myszach, przez 25 dni podając gryzoniom gojnik. Zauważono, że uszkodzenia mózgu cofnęły się w 80 proc. To pozwoliło badaczom wysnuć wniosek, iż regularne picie górskiej herbaty niweluje problem zaburzeń pamięci i orientacji.

·         pomocnym w gojeniu ran i stanach zapalnych skóry (trądzik, strupy itp.).

·         na Bałkanach gojnik nazywany jest Bułgarską Viagrą. Uważa się tam, że działa on jak afrodyzjak i może pomóc w problemach  z impotencją.

 

SPOSÓB UŻYCIA

Specjaliści z zakresu zielarstwa i fitoterapii Bułgarii, Grecji, Macedonii, Albanii, Serbii i Turcji w większości twierdzą, że gojniki należy jak najmniej przetwarzać. Większość autorów jest przeciwna mieleniu czy ekstrakcji surowca i podawania go w postaci fix (w saszetkach po zmieleniu), w nalewkach, w postaci tabletek, czy kapsułek. Suchy ekstrakt ponoć jest mało wartościowy.

Najlepsze jest całe ziele Sideritis, wysuszone, zgięte w połowie, zapakowane w woreczek i w ten sposób wprowadzane do handlu.

Tuż przed zaparzeniem trzeba ziele pociąć albo połamać na drobniejsze kawałki.

Z tak przygotowanego ziela sporządzamy napar: 1-2 łyżeczki suszu zalewamy szklanką wrzącej wody i parzymy 10 minut pod przykryciem. Można też przygotować odwar: 1 łyżeczkę gojnika zalewamy szklanką wody, doprowadzamy do wrzenia i gotujemy przez 3 minuty.

Napój można pić zarówno na gorąco, jak i na zimno z dodatkiem cytryny lub miodu. Przestudzony ma dodatkową zaletę – doskonale gasi pragnienie.

Napar z gojnika ma żółto-zielony kolor i łagodny, ciekawy smak, który jest połączeniem zioła i przyprawy. Z tego powodu na Bałkanach gojnik wykorzystuje się nie tylko jako herbatę, lecz także jako przyprawę w kuchni.

Gojnik jest bezpieczny w użyciu. Można spożywać go codziennie. Profilaktycznie – jedną szklankę dziennie, a w stanach chorobowych – do trzech. Można go podawać nawet niemowlętom przy nieżycie układu oddechowego, pokarmowego, moczowego, niepokoju, zaburzeniach snu. Natomiast zaleca się zachowanie ostrożności w przypadku kobiet w ciąży ze względu na brak badań dotyczących wpływu zioła na płód.

 

BIBLIOGRAFIA

  1.  www.gojnik.pl
  2.   www.magicznyogrod.pl
  3. www.rozanski.li



 

Koniczyna łąkowa (łac. Trifolium pratense) zwana jest inaczej koniczyną  czerwoną, koniczem lub kądziołką.

Koniczyna łąkowa to roślina wieloletnia należąca do rodziny bobowatych. Osiąga wysokość 50 cm. Kwitnie od maja do września. Jej blado- lub ciemnoczerwone kwiaty zebrane są w główkowatych kwiatostanach o przyjemnym zapachu. Owocem jest strąk, w którym znajduje się od 1 do 3 nasion. Jest to roślina miododajna, pozyskiwana ze stanowisk naturalnych. Jest to też ceniona roślina pastewna.

Koniczyna występuje w Europie, Azji, Ameryce Północnej i północnej Afryce.    W Polsce porasta łąki, przydroża, pastwiska i pola.

W czasach średniowiecznych w Europie chrześcijanie dostrzegali w trójlistnej koniczynie symbol Trójcy Świętej. W XVIII w. roślinę zaczęto uprawiać  z przeznaczeniem na paszę dla zwierząt.


Surowcem zielarskim są: kwiat koniczyny (Flos Trifolii rubri) oraz ziele koniczyny (Herba Trifolii rubri).

Zarówno kwiat, jak i ziele koniczyny zawiera:

  1. Flawonoidy(pochodne kemferolu, izoramnetyny i kwercetyny).
  2. Około 30 izoflawonów, wśród których warto wymienić takie, jak: daidzyna, genistyna, daidzeina, glicyteina, genisteina, pratenseina, pseudobaptygenina, formononetyna, teksazyna, biochanina A.
  3. Kwasy organiczne (salicylowy, kumarowy).
  4. Barwniki antocyjanowe.
  5. Garbniki
  6. Biopierwiastki (m.in. kobalt, żelazo, krzem, cynk, siarkę, fosfor, wapń, potas, magnez), witaminy (C, E i karoten) oraz białka (pełen zestaw aminokwasów).

Koniczynę zbieramy od maja do września w momencie rozkwitu kwiatów, w suche słoneczne dni. Odcinamy same kwiatostany główkowe lub kwiatostany wraz z szypułką długości 7 cm i górnymi liśćmi. Suszymy w temperaturze do 50⁰C,   w ciemnym miejscu.

Działanie: moczopędne, wykrztuśne, przeciwzapalne, rozkurczowe, wzmacniające, odtruwające (oczyszcza krew), uspokajające i tonizujące, reguluje metabolizm. Zewnętrznie działa przeciwświądowo, przeciwbólowo  i przeciwzapalnie.

W medycynie ludowej ziele koniczyny stosowano jedynie jako środek hamujący nadmierne krwawienia miesiączkowe, uszczelniający i wzmacniający naczynia krwionośne, wykrztuśny, moczopędny, odtruwający, przeciwobrzękowy, mlekopędny oraz uspokajający. Doskonały na kaszel jest syrop z kwiatów koniczyny. Natomiast w XX wieku zwrócono uwagę również na izoflawony zawarte  w koniczynie oraz na ich właściwości estrogenne.

Koniczyna to typowe zioło dla kobiet, szczególnie w okresie menopauzy. Ponadto leczy trądzik androgenny u kobiet, znosi objawy napięcia przedmiesiączkowego, reguluje menstruacje.

Izoflawony koniczyny mają podobną strukturę do estrogenów, dzięki czemu mogą przyłączać się do receptorów estrogenowych ER. Właściwości estrogenne (estrogenopodobne) koniczyny są wykorzystywane w medycynie w przypadkach niedoboru estrogenów endogennych, w tym również w okresie przekwitania. Preparaty zawierające wyciąg z koniczyny zalecane są w okresie przekwitania, kiedy to spada produkcja estrogenów i występują przykre objawy z tym związane. Koniczyna może też zmniejszać łysienie związane z nadmiarem androgenów. Pomocne są wówczas preparaty doustne i wyciągi alkoholowe (na alkoholu 40-60%) wcierane we włosy po umyciu. Kuracja jest długotrwała, nawet 3-letnia.

Ekstrakt z koniczyny jest składnikiem zagranicznych preparatów prostych  i złożonych o charakterze estrogennym.

Dawkowanie wg. dr H. Różańskiego:

  1. Sproszkowane ziele wraz z kwiatami koniczyny – Pulvis Trifolii: 1-1,5 g   2-3 razy dziennie.
  2. Napar z ziela koniczyny – Infusum Trifolii: 1 łyżkę rozdrobnionego suchego ziela wraz z kwiatami zalać 1 szklanką wrzącej wody; odstawić na 30-40 minut, przecedzić. Pić 2 razy dziennie po 1 szklance.
  3. Ekstrakt suchy – Extractum siccum Trifolii: 500 mg 2 razy dziennie.

Wodne wyciągi z koniczyny działają korzystnie na skórę. Podnoszą elastyczność i wilgotność skóry, pojędrniają skórę i rozjaśniają optycznie cerę. Hamują nadmierny łojotok, trądzik i nadmierne rogowacenie skóry. Zmniejszają wrażliwość skóry na androgeny u kobiet, przez co poprawiają jej stan, czyniąc ją delikatniejszą, cieńszą, gładszą i mniej zrogowaciałą.

Ponadto wyciągi wodne tej rośliny pobudzają czynność wątroby i pęcherzyka żółciowego, regulują czynności przewodu pokarmowego, ułatwiają wypróżnianie przy zaparciach i poprawiają apetyt, są pomocne w leczeniu zaburzeń przemiany materii i miażdżycy (obniżają zawartość złego cholesterolu LDL we krwi) oraz anemii. Mogą być również stosowane jako środek moczopędny przy skąpym wydalaniu moczu w przewlekłej lecz mało nasilonej niewydolności nerek, pomocniczo w kamicy moczowej (szczawianowej i fosforanowej) oraz w dolegliwościach gośćcowych i skazie moczanowej, a także  w niektórych objawach skórnych, spowodowanych nadmierną ilością substancji toksycznych i metabolitów we krwi (m.in. trądzik młodzieńczy), w egzemie i łuszczycy; w chrypkach i przewlekłych nieżytach górnych dróg oddechowych (zwłaszcza  u osób w podeszłym wieku) przebiegających z uporczywym, suchym kaszlem;  w bronchicie, kokluszu grypie i anginie.

Zewnętrznie stosujemy kwiat koniczyny do kąpieli wzmacniających  i odkażających w przypadku problemów skórnych (egzemy, wysypki alergiczne) lub do mycia głowy w łupieżu, łojotoku i nadmiernym wypadaniu włosów. Przygotowujemy wtedy napary z większej ilości surowca.

Napar z kwiatów koniczyny do kąpieli przygotowujemy zalewając garść kwiatu  2 litrami wrzącej wody. Pozostawiamy pod przykryciem na 30 minut  i przecedzamy. Otrzymany napar przelewamy do wanny z ciepłą wodą. Kąpiel powinna trwać 15 minut.

Inne zewnętrzne zastosowania koniczyny łąkowej:

– kompresy z naparu przy bólach artretycznych, dnie moczanowej, obrzękach limfatycznych, a także w zwichnięciach, stłuczeniach i złamaniach;

– napary przy świądzie pochwy, oparzeniach i ropniach;

– naparem można przemywać oczy w stanach zapalnych oraz przy zmęczeniu;

– roztarte i sparzone świeże kwiaty przykłada się na ukąszenia owadów  i oparzenia i ropnie;

– do płukania jamy ustnej i gardła w stanach zapalnych.

Koniczyna jest jednym z najbardziej bezpiecznych i skutecznych środków  leczących schorzenia skóry u dzieci np. wszelkiego rodzaju egzemy.

Holistyczne terapie zalecają koniczynę jako środek przestrajający do leczenia wielu chorób.

Sok z ziela i kwiatów w połączeniu z miodem działa wzmacniająco w stanach wyczerpania fizycznego i nerwowego.

Koniczyna czerwona może być także stosowana w kuchni.

Wysuszone i rozdrobnione kwiatostany używa się do zaprawiania zup, a świeże liście i łodygi służą do przyrządzania sałatek. Kwiatami koniczyny można też aromatyzować napoje i herbaty oraz sporządzać z nich syropy. Liście i pędy można też przyrządzać jak szpinak.

W ofercie rynkowej znajdziemy zarówno tabletki zawierające ekstrakt   z koniczyny, jak i różnego rodzaju herbaty z jej dodatkiem. Te pierwsze dostępne są pod różnymi nazwami handlowymi i mogą różnić się wskazaniami dotyczącymi stosowania. Wszelkie szczegóły znajdziesz na opakowaniu każdego z nich. Herbata z wyciągiem z koniczyny czerwonej jest zalecana do picia po uprzednim zaparzeniu.

Przeciwwskazania: Przeprowadzone badania naukowe nie wykazały żadnych poważnych działań niepożądanych u kobiet stosujących suplementy produkowane na bazie koniczyny czerwonej.

Nie są to produkty przeznaczone dla: kobiet w ciąży i karmiących piersią, dzieci do 12. roku życia oraz osób cierpiących na choroby hormonozależne.

Światowa Organizacja Zdrowia nie poleca również stosowania preparatów  z koniczyny czerwonej razem z tamoksyfenem i innymi lekami antyestrogenowymi.

Źródła:   Zioła i rośliny lecznicze – Praktyczny poradnik A-Z – E.Lamer –Zarawska wyd. Medialab, 2015

www.rozanski.li

Zioła z apteki natury – praca zbiorowa, wyd. Publicat SA

Zioła naszych kresów – T. Lewkowicz-Mosiej – Studio Astropsychologii wyd. III 2015 r.